„Ślubuję na Twoje ręce pełnić służbę w Szarych Szeregach, tajemnic organizacyjnych dochować, do rozkazów służbowych się stosować, nie cofnąć się przed ofiarą życia".

Rota Szarych Szeregów


Szare Szeregi to podziemna organizacja harcerska utworzona przez Naczelną Radę ZHP 27 września 1939 roku w Warszawie. W okupowanym kraju zrzeszenie młodych Polaków miało na celu potajemne przygotowanie się do powstania, walkę z hitlerowskim wrogiem, a w końcu pracę w wyzwolonej Polsce, stąd też program skrótowo ujęto w hasło: „Dziś – jutro - pojutrze”.

Pierwszym naczelnikiem, współpracującego z AK i Delegaturą Rządu na Kraj, związku był Florian Marciniak, natomiast jego następcami w czasie wojny – Stanisław Broniewski i Leon Marszałek.                               

Konspiracyjna nazwa stowarzyszenia ma swoją genezę w 1940 roku. Wówczas poznańscy harcerze przeprowadzili akcję, w czasie której wprowadzili w błąd wiele rodzin niemieckich. Niemcy zajmowali bowiem mieszkania opuszczone przez Polaków wysiedlonych  do Generalnego Gubernatorstwa. Władze informowały ich o możliwości zasiedlenia lokali przy pomocy ulotek. Nocą harcerze porozrzucali do skrzynek napisane po niemiecku broszury zawierające mylne sprostowanie. Kartki podpisano skrótem SS, który później rozwinięto w nazwę Szare Szeregi.

Ta organizacja harcerska, jako że skupiała przede wszystkim młodzież, stawiała sobie za cel wychowanie poprzez walkę. Dlatego też przeprowadzano różnorakie akcje. Wydawano pisma („Źródło”, „Dęby”, „Drogowskaz”, „Brzask”) i książki, by zaangażować do działania swoje pokolenie. Poza tym walczono zbrojnie – likwidowano hitlerowców (np. Akcja Kutschera; zajmowały się tym głównie oddziały specjalne takie jak:”Agat”, „Pegaz”, batalion „Zośka” czy „Parasol”), odbijano więźniów (Akcja pod Arsenałem). Harcerki („Związek Koniczyn”, „Bądź gotów”) były natomiast łączniczkami i kolportowały konspiracyjną prasę.

Przedwojenna struktura związku została zachowana, jednak poszczególne jednostki nazywano odtąd różnymi kryptonimami zapożyczonymi z języka bartników. W ten sposób chorągwie określano ulami, hufce-rojami, drużyny-rodzinami, a zastępy – pszczołami.

Początkowo organizacja przyjmowała jedynie osoby powyżej 17 roku życia. Później chętnych było już tylu, że zdecydowano się utworzyć 3 grupy wiekowe: Zawiszaków (12-14 lat), Bojowe Szkoły (15-17 lat) oraz Grupy Szturmowe (powyżej 18 lat). Pierwsi zajmowali się służbą pomocniczą np. Harcerską Pocztą Polową. Podobnie jak wszyscy pozostali, uczyli się też na tajnych kompletach, by po wojnie móc odbudowywać Polskę. Drudzy prowadzili tzw. mały sabotaż. Rozlepiali afisze, pisali na murach, zrywali niemieckie afisze, flagi, gazowali kina. Przechodzili też przeszkolenie wojskowe, by za jakiś czas pracować na najwyższym poziomie. Grupy Szturmowe bezpośrednio współpracowały z AK. Harcerze ci uczyli się na specjalnych kursach (np. saperskich) oraz w szkołach podchorążych („Agricola”). Przeprowadzali ataki i akcje dywersyjne (organizowali zamachy na najgroźniejszych Niemców, wysadzali pociągi i mosty, odbijali uwięzionych Polaków). W 1944 roku Szare Szeregi miały ponad 8000 członków.

Organizację rozwiązano 17 stycznia 1945 roku.