Śmierć to ustanie życia. Niegdyś stwierdzano ją w momencie ustania oddechu i tętna. Dzisiaj wiadomo, że kres następuje wraz ze śmiercią mózgu, gdyż tego organu nie da się podtrzymać przy życiu w sposób sztuczny (krążenie krwi i wentylację płuc zapewniają specjalne przyrządy medyczne).

 

Poszczególne komórki mózgu obumierają w różnym tempie, podstawą jednak do stwierdzenia zgonu jest śmierć pnia mózgu.  Stopniowo wygaszana jest praca poszczególnych organów, tkanek, komórek. Śmierć bowiem jest procesem, w którym wyróżnia się następujące etapy: agonię (życie zredukowane, życie minimalne), śmierć kliniczną oraz okres interletalny (życie pośmiertne, śmierć biologiczna). Tuż po śmierci obserwuje się brak tętna i oddechu, bladość powłok, wysychanie pośmiertne, oziębienie zwłok, zmiany w oku (mętnienie rogówki, zwiotczenie gałki), stężenie pośmiertne, plamy opadowe (tzw. „róże cmentarne”). Późniejszymi oznakami śmierci są: autoliza, gnicie, strupieszczenie, przeobrażenie tłuszczowo-woskowe, przeobrażenie torfowe i zeszkieletowanie.

Śmierć jako kres od wieków budziła lęk. Różne kultury i religie próbowały objąć to zagadnienie i dociec, co dzieje się z człowiekiem później. Wyobrażenia na temat życia po życiu i istnienia innego świata wymuszały określone postępowanie w trakcie egzystencji, a nieraz też szczególne obrzędy pogrzebowe.

Starożytni Grecy wierzyli, że zmarły przeprawia się przez rzekę Styks, by dotrzeć do krainy Hadesu. Na tę pośmiertną podróż wkładano mu do ust obola – specjalną opłatę dla przewoźnika – Charona. Egipcjanie mumifikowali martwe ciało. Chcieli w ten sposób zapobiec jego rozkładowi, wierzyli bowiem, że po śmierci jest ono wciąż potrzebne odchodzącemu. W hinduizmie i buddyzmie wciąż wierzy się w reinkarnację, czyli ponowne wcielanie się duszy po śmierci w ciała ludzi zwierząt czy bogów.

Religia chrześcijańska daje swoim wiernym nadzieję na życie pozagrobowe. Po śmierci nieśmiertelna dusza wędruje do Nieba lub Piekła w zależności od postępowania wyznawcy za życia. Po Zmartwychwstaniu ciało zbawionego z powrotem połączy się z duszą.

Okresem dziejów, w którym śmierć odgrywała szczególną rolę było średniowiecze. Liczne choroby, epidemie oraz wysoka śmiertelność spowodowały, że ludzie na co dzień doświadczali przykrego procesu odchodzenia bliskich. Ze względu na bardzo niski poziom medycyny nie byli w stanie im pomóc. Wciąż tak, jak my bali się śmierci, ale ponieważ towarzyszyła im ona tak często, postanowili się z nią jakoś oswoić. Personifikowali ją jako kobiecego kościotrupa z kosą w ręku w płaszczu lub okrytego suknem („Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią”). Znany stał się motyw tańca Śmierci (danse macabre), w którym upostaciowione zjawisko zapraszało przedstawicieli różnych stanów do zabawy. Śmierć była też jedną z postaci nawet tak wesołych widowisk, jak karnawałowe korowody.

Kultura rycerska wykształciła specjalną sztukę umierania (ars bene moriendi), wedle której moment zgonu stawał się szczególnym rytuałem pełnym symbolicznych gestów zapewniających Zbawienie i pośmiertną sławę.

Dzisiaj kwestia śmierci wciąż wzbudza wiele kontrowersji.. Etycy, lekarze, filozofowie i przedstawiciele poszczególnych wyznań spierają się o prawo do eutanazji, aborcji, kary śmierci. Konflikty powstają zapewne w wyniku różnic światopoglądowych, lecz także ze sprawą tego, że życie ludzkie jest bardzo cenne i kruche, a granica dzieląca je od śmierci - niezwykle cienka i nieraz trudna do ustalenia.

 

K.P>